مقدمه
تا به حال شده یک اتفاق، یک مکالمه یا یک اشتباه کوچک را بارها و بارها در ذهن خود مرور کنید؟
مثلاً بعد از یک گفتوگو با خودتان فکر کنید:
«ای کاش آن جمله را نمیگفتم.»
«چرا اینطور جواب دادم؟»
«نکند طرف مقابل درباره من فکر بدی کرده باشد؟»
«اگر آن تصمیم را جور دیگری میگرفتم چه میشد؟»
گاهی ذهن ما تلاش میکند با برگشتن دوباره به یک اتفاق، آن را تحلیل کند و پاسخی برای آن پیدا کند. اما بعضی وقتها این فرایند از حل مسئله عبور میکند و تبدیل به یک چرخه تکراری و خسته کننده میشود؛ چرخهای که در آن همان افکار، همان سؤالها و همان احساسات بارها تکرار میشوند.
این تجربه همان چیزی است که در روانشناسی با عنوان نشخوار فکری (Rumination) شناخته میشود.
نشخوار فکری فقط «زیاد فکر کردن» نیست. همه انسانها درباره مسائل مختلف فکر میکنند، تصمیم میگیرند و اتفاقات گذشته را مرور میکنند. تفاوت زمانی ایجاد میشود که فکر کردن دیگر به شناخت، تصمیمگیری یا حل مسئله کمک نمیکند و فرد احساس میکند در ذهن خودش گیر افتاده است.
در این مقاله بررسی میکنیم نشخوار فکری چیست، چرا اتفاق میافتد، چه نشانههایی دارد، چه ارتباطی با اضطراب و افسردگی دارد و چگونه میتوان این چرخه ذهنی را کاهش داد.
نشخوار فکری چیست؟
نشخوار فکری به حالتی گفته میشود که فرد به شکل مداوم و تکراری درباره یک موضوع، تجربه، احساس یا مشکل فکر میکند، بدون اینکه این فکر کردن به نتیجه یا راهحل مشخصی منجر شود.
واژه Rumination در اصل از رفتار نشخوار حیوانات گرفته شده است؛ یعنی بازگرداندن دوباره و دوباره یک ماده برای جویدن. در روانشناسی نیز این مفهوم به ذهنی اشاره دارد که یک موضوع را بارها پردازش میکند، اما به جای رسیدن به نتیجه، همچنان آن را تکرار میکند.
برای مثال:
فردی بعد از پایان یک رابطه عاطفی ممکن است بارها با خودش مرور کند:
«کجای رابطه اشتباه کردم؟»
«اگر آن روز آن حرف را نمیزدم چه میشد؟»
«آیا میتوانستم کاری کنم که رابطه حفظ شود؟»
تحلیل کردن یک تجربه برای یادگیری میتواند مفید باشد؛ اما زمانی که ذهن بدون رسیدن به بینش جدید، بارها همان مسیر را طی میکند، تبدیل به نشخوار فکری میشود.
تفاوت فکر کردن سالم با نشخوار فکری
یکی از مهمترین نکات درباره نشخوار فکری این است که آن را با تفکر عمیق یا خودآگاهی اشتباه نگیریم.
فکر کردن سالم معمولاً ویژگیهای زیر را دارد:
به شناخت بهتر مسئله کمک میکند.
به تصمیمگیری منجر میشود.
احساس کنترل بیشتری ایجاد میکند.
در نهایت فرد میتواند از موضوع فاصله بگیرد.
اما در نشخوار فکری:
فرد بارها به یک موضوع برمیگردد.
پاسخ جدیدی پیدا نمیکند.
احساس اضطراب، ناراحتی یا گناه بیشتر میشود.
ذهن احساس میکند نمیتواند موضوع را رها کند.
به عنوان مثال:
تفکر سالم:
«این اشتباه چه چیزی به من یاد داد؟ دفعه بعد چه کاری میتوانم متفاوت انجام دهم؟»
نشخوار فکری:
«چرا این کار را کردم؟ چرا همیشه اشتباه میکنم؟ چرا من اینطوری هستم؟»
در حالت اول، ذهن به سمت یادگیری حرکت میکند؛ در حالت دوم، ذهن در چرخه سرزنش و تکرار گرفتار میشود.
ذهن انسان برای حل مسئله و محافظت از ما طراحی شده است. وقتی با یک تجربه ناخوشایند مواجه میشویم، مغز تلاش میکند آن اتفاق را بررسی کند تا در آینده از خطر مشابه جلوگیری کند.
اما گاهی این سیستم محافظتی بیش از حد فعال میشود.
۱. تلاش برای پیدا کردن کنترل
یکی از دلایل مهم نشخوار فکری، نیاز انسان به کنترل است.
وقتی اتفاقی خارج از کنترل ما رخ میدهد، ذهن ممکن است با مرور مداوم آن تلاش کند احساس کنترل را دوباره به دست آورد.
مثلاً بعد از یک شکست، ذهن میگوید:
«اگر بیشتر فکر کنم، بالاخره دلیلش را پیدا میکنم.»
اما گاهی مسئلهای وجود دارد که دیگر قابل تغییر نیست و ادامه دادن این فکرها فقط انرژی روانی فرد را مصرف میکند.
۲. تجربههای حلنشده هیجانی
گاهی نشخوار فکری نشانه این است که یک احساس هنوز پردازش نشده است.
ممکن است فرد ظاهراً از یک اتفاق عبور کرده باشد، اما احساساتی مانند:
خشم
غم
ترس
احساس گناه
شرم
هنوز در درون او فعال باشند.
در این شرایط، ذهن بارها به آن اتفاق بازمیگردد؛ نه لزوماً برای پیدا کردن پاسخ، بلکه چون یک بخش هیجانی هنوز نیاز به توجه دارد.
چرا ذهن وارد چرخه نشخوار فکری میشود؟ (ادامه)
۳. کمالگرایی و ترس از اشتباه
افرادی که استانداردهای بسیار سختگیرانهای برای خود دارند، بیشتر ممکن است درگیر نشخوار فکری شوند.
ذهن فرد کمالگرا معمولاً بعد از یک اتفاق به دنبال پیدا کردن «نسخه بهتر» آن موقعیت میگردد:
«باید بهتر عمل میکردم.»
«چرا نتوانستم کامل انجامش بدهم؟»
«اگر بیشتر تلاش میکردم شاید نتیجه فرق میکرد.»
مشکل اینجاست که ذهن میخواهد گذشته را دوباره اصلاح کند؛ در حالی که گذشته قابل تغییر نیست. نتیجه این فرایند معمولاً یادگیری نیست، بلکه افزایش سرزنش خود و احساس ناکافی بودن است.
۴. اضطراب و نیاز به پیشبینی آینده
اگرچه نشخوار فکری بیشتر به مرور گذشته مربوط میشود، اما در بسیاری از افراد با اضطراب همراه است.
ذهن مضطرب تلاش میکند برای هر اتفاقی آماده باشد. به همین دلیل ممکن است مدام سناریوهای مختلف را بررسی کند:
«اگر این اتفاق بیفتد چه؟»
«اگر نتوانم از پس آن بربیایم چه؟»
«اگر دوباره همان مشکل تکرار شود چه؟»
این تلاش برای پیشبینی همه چیز، در ظاهر احساس امنیت ایجاد میکند؛ اما در عمل میتواند فرد را خسته و گرفتار افکار پایانناپذیر کند. پژوهش ها نشان میدهند که نشخوار فکری میتواند با مشکلاتی مانند اضطراب و افسردگی ارتباط داشته باشد .
نشخوار فکری همیشه به شکل واضح احساس نمیشود. گاهی فرد فقط احساس میکند ذهنش خسته است یا نمیتواند آرام شود.
برخی از نشانههای رایج نشخوار فکری عبارتاند از:
۱. مرور مداوم اتفاقات گذشته
فرد بارها یک موقعیت، گفتوگو یا تصمیم گذشته را در ذهن خود بازسازی میکند.
مثلاً:
«چرا آن حرف را زدم؟»
«آیا رفتارم اشتباه بود؟»
«اگر آن روز تصمیم دیگری میگرفتم چه میشد؟»
۲. گیر کردن روی سؤالهایی که پاسخ مشخصی ندارند
در نشخوار فکری، ذهن معمولاً سؤالهایی تولید میکند که پاسخ قطعی ندارند.
مانند:
«چرا این اتفاق برای من افتاد؟»
«چرا او این رفتار را با من کرد؟»
«اگر همه چیز جور دیگری پیش میرفت چه؟»
این سؤالها ممکن است بارها تکرار شوند، بدون اینکه آرامش بیشتری ایجاد کنند.
۳. دشواری در تمرکز
وقتی بخش زیادی از انرژی ذهنی صرف مرور افکار تکراری میشود، تمرکز روی فعالیتهای روزمره دشوارتر میشود.
فرد ممکن است هنگام کار، مطالعه یا گفتوگو با دیگران، همچنان درگیر موضوعی در ذهن خود باشد.
۴. اختلال در خواب
یکی از زمانهایی که نشخوار فکری بیشتر خودش را نشان میدهد، هنگام خواب است.
وقتی محرکهای روزمره کمتر میشوند، ذهن فرصت بیشتری پیدا میکند تا سراغ افکار حلنشده برود.
بعضی افراد تجربه میکنند که:
به سختی خوابشان میبرد.
نیمهشب با افکار زیاد بیدار میشوند.
صبح با احساس خستگی ذهنی از خواب بیدار میشوند.
تفاوت نشخوار فکری با نگرانی چیست؟
نشخوار فکری و نگرانی شباهت زیادی دارند، اما یک تفاوت مهم بین آنها وجود دارد.
نگرانی بیشتر مربوط به آینده است.
مثلاً:
«اگر در امتحان قبول نشوم چه؟»
«اگر شغلم را از دست بدهم چه؟»
در نگرانی، ذهن معمولاً درباره اتفاقی که هنوز رخ نداده سناریو میسازد.
نشخوار فکری بیشتر مربوط به گذشته است.
مثلاً:
«چرا آن تصمیم را گرفتم؟»
«چرا آن حرف را زدم؟»
«چرا نتوانستم بهتر رفتار کنم؟»
در نشخوار فکری، ذهن بیشتر تلاش میکند اتفاقی که رخ داده را دوباره بررسی کند.
اما یک نقطه مشترک وجود دارد:
هر دو زمانی مشکلزا میشوند که از یک حد طبیعی عبور کنند و باعث کاهش کیفیت زندگی شوند.
گاهی افراد نشخوار فکری را با وسواس فکری اشتباه میگیرند.
در وسواس فکری، افکار معمولاً ناخواسته، مزاحم و تکرارشونده هستند و فرد اغلب احساس میکند این افکار با ارزشها یا خواستههای او هماهنگ نیستند.
اما در نشخوار فکری، تمرکز بیشتر روی تحلیل، مرور و معنا دادن به یک تجربه یا احساس است.
برای مثال:
وسواس فکری: «نکند اتفاق بدی برای خانوادهام بیفتد؟»
نشخوار فکری: «چرا در آن موقعیت این تصمیم را گرفتم؟ آیا میتوانستم بهتر عمل کنم؟»
البته این دو میتوانند در بعضی افراد همزمان وجود داشته باشند و تشخیص دقیق نیازمند بررسی تخصصی است.
پژوهشهای روانشناسی نشان دادهاند که نشخوار فکری میتواند با افزایش هیجانهای منفی مانند اضطراب و خلق پایین ارتباط داشته باشد.
وقتی فرد مرتب روی شکستها، اشتباهات یا جنبههای منفی یک تجربه تمرکز میکند، توجه ذهن بیشتر به سمت اطلاعات منفی هدایت میشود.
این چرخه ممکن است به شکل زیر ادامه پیدا کند:
فکر تکراری → احساس منفی → کاهش انرژی → کاهش فعالیت → افکار منفی بیشتر
برای مثال، فردی که مدام به شکست گذشته فکر میکند، ممکن است احساس ناامیدی بیشتری داشته باشد و کمتر برای تغییر شرایط اقدام کند.
نکته مهم این است که داشتن نشخوار فکری به معنای داشتن اختلال روانی نیست؛ اما اگر شدید، طولانی و ناتوانکننده شود، بهتر است جدی گرفته شود.
ادامه مقاله:
چگونه نشخوار فکری را کاهش دهیم؟
۱۰ راهکار علمی برای خارج شدن از چرخه افکار تکراری
متوقف کردن نشخوار فکری به معنای «خالی کردن ذهن از فکر» نیست. ذهن انسان همیشه فکر تولید میکند و تلاش برای حذف کامل افکار معمولاً نتیجه معکوس دارد.
هدف این است که یاد بگیریم رابطه متفاوتی با افکار خود داشته باشیم؛ یعنی بتوانیم افکار را ببینیم، بررسی کنیم و انتخاب کنیم که آیا لازم است به آنها توجه کنیم یا نه.
۱. تشخیص دهید که در حال نشخوار فکری هستید
اولین قدم، آگاهی است.
بسیاری از افراد زمانی که درگیر افکار تکراری هستند، تصور میکنند واقعاً در حال حل مسئلهاند. از خودتان بپرسید:
آیا این فکر به یک راهحل جدید منجر میشود؟
آیا بعد از این همه فکر کردن احساس بهتری دارم؟
آیا دارم مسئله را بررسی میکنم یا فقط همان مسیر را تکرار میکنم؟
گاهی همین تشخیص ساده کمک میکند از حالت «غرق شدن در فکر» فاصله بگیریم.
۲. بین خودتان و افکارتان فاصله ایجاد کنید
یکی از مهارتهای مهم در روانشناسی شناختی و ذهنآگاهی این است که بدانیم:
«من افکارم نیستم؛ من کسی هستم که افکارم را مشاهده میکنم.»
برای مثال، به جای اینکه بگویید:
«من آدم شکستخوردهای هستم.»
میتوانید بگویید:
«الان فکری در ذهنم آمده که میگوید من شکستخورده هستم.»
همین تغییر کوچک باعث میشود فکر از یک حقیقت قطعی به یک تجربه ذهنی تبدیل شود.
۳. افکار خود را بنویسید
ذهن گاهی زمانی بیشتر درگیر میشود که افکار در یک فضای مبهم باقی میمانند.
نوشتن کمک میکند افکار را از ذهن بیرون بیاورید و با فاصله بیشتری به آنها نگاه کنید.
میتوانید سه سؤال را روی کاغذ پاسخ دهید:
دقیقاً چه فکری ذهن من را درگیر کرده است؟
چه احساسی در من ایجاد کرده است؟
آیا کاری هست که بتوانم برای آن انجام دهم؟
اگر پاسخ سؤال سوم «بله» است، به جای ادامه فکر کردن، یک اقدام کوچک مشخص کنید.
اگر پاسخ «نه» است، تمرین پذیرش را شروع کنید.
۴. زمان مشخصی برای فکر کردن تعیین کنید
گاهی تلاش برای اینکه به خودمان بگوییم «اصلاً فکر نکن» باعث میشود فکر قویتر شود.
یک روش کاربردی این است که زمان مشخصی برای بررسی موضوع تعیین کنیم.
مثلاً:
«امروز ساعت ۶ عصر، ۲۰ دقیقه درباره این موضوع فکر میکنم.»
اگر فکر در زمان دیگری آمد، به خودتان یادآوری کنید:
«این موضوع را نادیده نمیگیرم، اما زمان مشخصی برای آن دارم.»
این کار به ذهن کمک میکند احساس کند موضوع رها نشده است.
۵. تمرین ذهنآگاهی (Mindfulness)
ذهنآگاهی به معنای خالی کردن ذهن نیست؛ بلکه یعنی توجه آگاهانه به تجربه لحظه حال، بدون قضاوت.
در نشخوار فکری، ذهن معمولاً بین گذشته و آینده حرکت میکند.
تمرین ذهنآگاهی کمک میکند دوباره به زمان حال برگردیم.
یک تمرین ساده:
چند نفس آرام بکشید.
توجه خود را روی احساس بدن، صداهای محیط یا حرکت نفسها قرار دهید.
وقتی فکرها آمدند، فقط متوجه آنها شوید و بدون جنگیدن، توجه را دوباره به لحظه حال برگردانید.
۶. افکار خود را به چالش بکشید
نشخوار فکری معمولاً با افکاری همراه است که بدون بررسی، آنها را حقیقت فرض میکنیم.
از خودتان بپرسید:
چه شواهدی برای این فکر دارم؟
آیا برداشت دیگری هم از این اتفاق وجود دارد؟
اگر دوست من چنین فکری داشت، چه چیزی به او میگفتم؟
آیا من با خودم سختگیرانهتر از دیگران رفتار میکنم؟
این روش یکی از اصول مهم در درمان شناختی-رفتاری (CBT) است.
۷. بدن خود را فعال کنید
ذهن و بدن از هم جدا نیستند.
وقتی مدت زیادی درگیر افکار تکراری هستیم، سیستم عصبی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
فعالیتهایی مانند:
پیادهروی
ورزش
حرکات کششی
تنفس آرام
میتوانند به تنظیم هیجان و کاهش شدت افکار کمک کنند.
گاهی یک تغییر کوچک در وضعیت بدن، به تغییر وضعیت ذهن کمک میکند.
۸. به جای ماندن در ذهن، وارد عمل شوید
یکی از ویژگیهای نشخوار فکری این است که انرژی زیادی مصرف میکند، اما معمولاً اقدام کمی ایجاد میکند.
از خودتان بپرسید:
«کوچکترین کاری که همین امروز میتوانم انجام دهم چیست؟»
مثلاً اگر درباره یک رابطه فکر میکنید:
آیا نیاز به یک گفتوگو دارم؟
آیا نیاز به تعیین یک مرز دارم؟
آیا نیاز به پذیرش چیزی دارم که دیگر قابل تغییر نیست؟
حرکت کوچک، اغلب بهتر از فکر کردن بیپایان است.
۹. ارزشها و زندگی واقعی خود را دوباره پیدا کنید
گاهی نشخوار فکری تمام توجه ما را به یک موضوع محدود میکند و باعث میشود بخشهای دیگر زندگی را فراموش کنیم.
از خودتان بپرسید:
چه چیزهایی برای من مهم هستند؟
دوست دارم چه انسانی باشم؟
امروز چه کاری میتوانم انجام دهم که با ارزشهایم هماهنگ باشد؟
این سؤالها کمک میکنند از گذشته به سمت زندگی فعلی حرکت کنیم.
۱۰. در صورت نیاز از کمک تخصصی استفاده کنید
گاهی نشخوار فکری آنقدر شدید میشود که فرد به تنهایی نمیتواند از چرخه آن خارج شود.
اگر افکار تکراری:
خواب شما را مختل کردهاند،
عملکرد کاری یا تحصیلی شما را کاهش دادهاند،
باعث اضطراب یا ناراحتی شدید شدهاند،
یا مدت طولانی ادامه پیدا کردهاند،
گفتوگو با یک روانشناس میتواند مسیر مؤثری برای شناخت الگوهای فکری و یادگیری مهارتهای جدید باشد.
تمرین «فکر، احساس، اقدام»
یک کاغذ بردارید و سه ستون ایجاد کنید:
۱. فکر من چیست؟
مثلاً: «من همیشه همه چیز را خراب میکنم.»
۲. این فکر چه احساسی در من ایجاد میکند؟
مثلاً: غم، اضطراب، احساس گناه
۳. یک اقدام کوچک و واقعی چیست؟
مثلاً: صحبت کردن، یاد گرفتن یک مهارت، اصلاح یک رفتار
هدف این تمرین این نیست که افکار منفی را مجبور کنیم ناپدید شوند؛ هدف این است که دوباره کنترل انتخاب و رفتار خود را به دست بگیریم.
ادامه و بخش پایانی مقاله:
همه انسانها گاهی درباره اتفاقات گذشته یا مسائل مهم زندگی فکر میکنند. فکر کردن به خودی خود مشکل نیست و حتی میتواند به رشد، یادگیری و تصمیمگیری بهتر کمک کند.
اما زمانی که نشخوار فکری از یک فرایند طبیعی خارج میشود و شروع به آسیب زدن به زندگی روزمره میکند، بهتر است جدی گرفته شود.
نشانههایی که میتوانند نشاندهنده نیاز به کمک تخصصی باشند:
افکار تکراری بخش زیادی از روز شما را اشغال میکنند.
احساس میکنید نمیتوانید ذهن خود را متوقف کنید.
خواب شما به دلیل فکرهای زیاد مختل شده است.
تمرکز شما در کار، تحصیل یا روابط کاهش پیدا کرده است.
مدام خودتان را سرزنش میکنید.
احساس ناامیدی، اضطراب یا ناراحتی شدید دارید.
تلاشهای شما برای تغییر این الگو نتیجهای نداده است.
رواندرمانی میتواند به فرد کمک کند تا الگوهای فکری خود را بهتر بشناسد، رابطه سالمتری با افکارش ایجاد کند و مهارتهای تنظیم هیجان را یاد بگیرد.
روشهایی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT)، درمان مبتنی بر ذهنآگاهی (MBCT) و رویکردهای مبتنی بر پذیرش میتوانند در کاهش افکار تکراری و افزایش انعطافپذیری روانی مؤثر باشند.
آیا نشخوار فکری یک بیماری روانی است؟
خیر. نشخوار فکری به خودی خود یک بیماری یا اختلال روانی محسوب نمیشود. بسیاری از افراد در دورههایی از زندگی خود آن را تجربه میکنند.
اما اگر شدید، طولانیمدت و همراه با اختلال در عملکرد روزانه باشد، ممکن است با مشکلاتی مانند اضطراب یا افسردگی همراه شود و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد.
چگونه بفهمیم دچار نشخوار فکری هستیم؟
اگر متوجه میشوید که:
یک موضوع را بارها مرور میکنید،
پاسخ جدیدی پیدا نمیکنید،
احساسات منفی شما بیشتر میشود،
و با وجود تلاش نمیتوانید از آن فکر فاصله بگیرید،
ممکن است درگیر نشخوار فکری باشید.
آیا میتوان نشخوار فکری را کاملاً متوقف کرد؟
هدف اصلی معمولاً متوقف کردن کامل افکار نیست؛ زیرا ذهن انسان همیشه فکر تولید میکند.
هدف این است که یاد بگیریم چگونه با افکارمان برخورد کنیم، آنها را مشاهده کنیم و اجازه ندهیم تمام توجه و انرژی ما را کنترل کنند.
بهترین روش برای کاهش نشخوار فکری چیست؟
یک روش واحد برای همه افراد وجود ندارد. ترکیبی از روشهایی مانند:
شناخت الگوهای فکری،
نوشتن افکار،
ذهنآگاهی،
فعالیت بدنی،
اصلاح باورهای غیرمنطقی،
و کمک گرفتن از روانشناس در صورت نیاز،
میتواند مؤثر باشد.
آیا ذهنآگاهی به نشخوار فکری کمک میکند؟
بله. تمرینهای ذهنآگاهی به فرد کمک میکنند افکار را به عنوان «رویدادهای ذهنی» مشاهده کند، نه واقعیتهای قطعی.
این فاصله گرفتن از افکار میتواند شدت و قدرت آنها را کاهش دهد.
نشخوار فکری یکی از تجربههای رایج ذهن انسان است؛ حالتی که در آن ذهن تلاش میکند یک موضوع را بارها بررسی کند، اما به جای رسیدن به آرامش یا راهحل، در یک چرخه تکراری گرفتار میشود.
شناخت تفاوت بین فکر کردن مفید و نشخوار فکری، اولین قدم برای تغییر این الگو است.
گاهی ذهن ما با تکرار یک فکر، تلاش میکند چیزی را به ما نشان دهد؛ یک احساس نادیده گرفته شده، یک نیاز برآورده نشده یا تجربهای که هنوز پردازش نشده است.
رهایی از نشخوار فکری به معنای جنگیدن با ذهن نیست؛ بلکه به معنای یاد گرفتن مهارتهایی است که به ما کمک میکنند آگاهانهتر با افکار و احساسات خود روبهرو شویم.
به باور من، نشخوار فکری دشمن انسان نیست؛ بلکه گاهی پیامی از ذهن است که میگوید بخشی از یک تجربه هنوز نیاز به دیده شدن دارد.
بسیاری از ما تلاش میکنیم افکار ناخوشایند را خاموش کنیم، اما شاید سؤال عمیقتر این باشد:
«این فکر تکرارشونده چه چیزی میخواهد به من نشان دهد؟»
گاهی پشت یک فکر تکراری، یک ترس، یک غم، یک نیاز یا یک بخش پذیرفتهنشده از خودمان وجود دارد.
وقتی یاد میگیریم به جای جنگیدن با ذهن، با آگاهی به آن نگاه کنیم، مسیر تغییر آغاز میشود.
Nolen-Hoeksema, S. (2000). The role of rumination in depressive disorders and mixed anxiety/depressive symptoms.
American Psychological Association (APA) – منابع مرتبط با اضطراب و تنظیم هیجان.
Beck, A. T. – Cognitive Therapy and the Emotional Disorders.
Segal, Williams & Teasdale – Mindfulness-Based Cognitive Therapy.
ورود یا ثبتنام با شماره موبایل
کد ارسال شده به را وارد کنید
