طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟ چرا احساس میکنیم هیچکس ما را درک نمیکند؟
وقتی همه هستند، اما احساس میکنی هیچکس کنارت نیست
سارا همیشه آدم مستقلی بود. از آن آدمهایی که کمتر شکایت میکنند، بهندرت درخواست کمک دارند و معمولاً دیگران برای درد دل کردن سراغشان میروند.
وقتی دوستانش ناراحت بودند، ساعتها به حرفهایشان گوش میداد. وقتی همسرش روز سختی داشت، تلاش میکرد او را آرام کند. اما وقتی خودش غمگین میشد، سکوت میکرد.
نه به این دلیل که حرفی برای گفتن نداشت؛ بلکه چون در اعماق ذهنش باور داشت کسی واقعاً نمیتواند او را بفهمد.
یک شب، پس از مشاجرهای ساده با همسرش، جملهای گفت که بارها در ذهنش تکرار شده بود:
«من همیشه برای همه هستم، اما وقتی خودم به کسی احتیاج دارم، هیچکس نیست.»
سارا تنها نبود. دوستانی داشت، ازدواج کرده بود و با خانوادهاش ارتباط داشت. بااینحال، نوعی تنهایی عمیق را تجربه میکرد؛ تنهاییای که صرفاً با حضور دیگران از بین نمیرفت.
چطور ممکن است انسانی در میان روابط متعدد زندگی کند، اما همچنان احساس کند از نظر عاطفی تنهاست؟
یکی از پاسخهای احتمالی روانشناسی به این پرسش، مفهومی به نام «طرحواره محرومیت هیجانی» است.
داستان سارا یک روایت فرضی برای توضیح مفهوم روانشناختی مقاله است.
طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟
در رویکرد طرحوارهدرمانی که با نام جفری یانگ شناخته میشود، طرحوارههای ناسازگار اولیه الگوهای نسبتاً پایداری از خاطرات، هیجانها، شناختها و احساسات بدنی هستند که درباره خود و رابطه با دیگران شکل میگیرند.
یکی از این الگوها، طرحواره محرومیت هیجانی (Emotional Deprivation Schema) است.
فردی که این طرحواره در او فعال است، ممکن است انتظار داشته باشد نیازهای عاطفی مهمش، مانند دریافت محبت، همدلی و حمایت، بهاندازه کافی از سوی دیگران برآورده نشوند.
این انتظار گاهی حتی در شرایطی ادامه پیدا میکند که اطرافیان واقعاً برای برقراری ارتباط تلاش میکنند.
برای مثال، ممکن است فرد:
– احساس کند دیگران عمق ناراحتی او را نمیفهمند.
– تصور کند درخواست حمایت عاطفی فایدهای ندارد.
– نیازهای دیگران را جدی بگیرد، اما نیازهای خودش را پنهان کند.
– در روابط نزدیک، احساس فاصله و تنهایی داشته باشد.
– از اینکه کسی بدون توضیح دادن متوجه نیازهایش نمیشود، دلخور شود.
البته داشتن چنین تجربههایی بهتنهایی برای نتیجهگیری درباره وجود یک طرحواره کافی نیست.طرحوارهدرمانی رویکردی است که توسط جفری یانگ توسعه یافت و بر شناسایی و تغییر الگوهای ناسازگار پایدار در افکار، احساسات و روابط تمرکز دارد.
سه شکل اصلی محرومیت هیجانی
در مدل یانگ، محرومیت هیجانی معمولاً در سه حوزه توصیف میشود.
۱. محرومیت از محبت و توجه
در این حالت، فرد احساس میکند بهاندازه کافی گرما، صمیمیت، نوازش یا توجه عاطفی دریافت نمیکند.
ممکن است دیگران در زندگی او حضور داشته باشند، اما احساس دوستداشتهشدن برایش دشوار باشد.
۲. محرومیت از همدلی و درک شدن
فرد احساس میکند کسی واقعاً به دنیای درونی او توجه ندارد؛ کسی که بدون قضاوت به حرفهایش گوش دهد و احساساتش را جدی بگیرد.
برای چنین فردی، شنیدن جمله «اینقدر حساس نباش» ممکن است تجربه قدیمی درکنشدن را دوباره فعال کند.
۳. محرومیت از حمایت و راهنمایی
در این حالت، فرد انتظار ندارد هنگام آسیبپذیری، سردرگمی یا بحران بتواند به حمایت مطمئن دیگران تکیه کند.
ممکن است به استقلال افراطی روی بیاورد و کمک خواستن را دشوار بداند.
طرحواره محرومیت هیجانی چگونه شکل میگیرد؟
یکی از توضیحهای طرحوارهدرمانی این است که تجربههای تکرارشونده دوران کودکی میتوانند در شکلگیری انتظارات فرد از روابط نقش داشته باشند.
کودکی را تصور کنید که وقتی ناراحت است، والدینش بیشتر به رفتار ظاهری او توجه میکنند تا احساساتش.
وقتی گریه میکند، به او میگویند:
«چیزی نشده که گریه میکنی.»
وقتی میترسد، میشنود:
«بزرگ شدی، نباید بترسی.»
و وقتی نیاز به همدلی دارد، با نصیحت، بیتوجهی یا واکنشهای سرد مواجه میشود.
اگر چنین تجربههایی مکرر باشند، ممکن است کودک بهتدریج این انتظار را شکل دهد که نیازهای عاطفیاش مورد توجه قرار نخواهند گرفت.
بااینحال، نمیتوان هر تجربه محرومیت هیجانی در بزرگسالی را مستقیماً به رفتار والدین نسبت داد. خلقوخو، کیفیت روابط بعدی، شرایط زندگی و عوامل متعدد دیگر نیز اهمیت دارند.
طرحواره محرومیت هیجانی در بزرگسالی چگونه ظاهر میشود؟
این طرحواره الزاماً در همه افراد به یک شکل بروز نمیکند.
برخی افراد در روابط خود مرتباً از دریافت نکردن محبت شکایت میکنند. برخی دیگر ظاهراً هیچ انتظاری ندارند و تلاش میکنند همه نیازهایشان را بهتنهایی برطرف کنند.
در طرحوارهدرمانی، سه سبک کلی مقابله با طرحوارهها توصیف میشود:
تسلیم: فرد ممکن است وارد روابطی شود که در آن نیازهای عاطفیاش بهاندازه کافی پاسخ داده نمیشوند و این وضعیت برایش آشناست.
اجتناب: فرد ممکن استاز صمیمیت عمیق یا بیان نیازهای عاطفی دوری کند تا با احتمال ناامیدی مواجه نشود.
جبران افراطی: فرد ممکن است تلاش کند با تأکید شدید بر استقلال یا مطالبه مداوم توجه، با احساس محرومیت مقابله کند.
این سبکها الگوهای احتمالی هستند، نه دستهبندیهای قطعی برای همه افراد.
تأثیر طرحواره محرومیت هیجانی بر روابط عاطفی
گاهی مسئله فقط این نیست که شریک عاطفی چه رفتاری انجام میدهد؛ بلکه معنایی است که فرد به آن رفتار میدهد.
برای مثال، اگر شریک عاطفی در یک روز پرمشغله کمتر پیام بدهد، فردی که نسبت به محرومیت هیجانی حساس است ممکن است این اتفاق را نشانه بیاهمیت بودن خودش تعبیر کند.
از سوی دیگر، ممکن است فرد نیازهایش را بیان نکند و انتظار داشته باشد طرف مقابل بدون توضیح، متوجه آنها شود.
در چنین شرایطی یک چرخه ارتباطی ممکن است شکل بگیرد:
۱. فرد نیاز عاطفی دارد.
۲. نیازش را بهصورت روشن بیان نمیکند.
۳. طرف مقابل متوجه آن نمیشود.
۴. فرد احساس میکند دوباره نادیده گرفته شده است.
۵. فاصله عاطفی میان آنها بیشتر میشود.
البته همیشه مشکل از تفسیر فرد نیست. گاهی شریک عاطفی واقعاً بیتوجه، نامطمئن یا فاقد پاسخگویی هیجانی کافی است.
شناخت طرحواره نباید باعث شود مشکلات واقعی رابطه نادیده گرفته شوند.برای آشنایی بیشتر با نقش تجربههای گذشته در انتخاب شریک عاطفی و تکرار الگوهای ناسالم، میتوانید مقاله «چرا در روابط عاطفی الگوهای اشتباه را تکرار میکنیم؟» را نیز مطالعه کنید.
تفاوت محرومیت هیجانی با تنهایی و افسردگی چیست؟
این سه مفهوم ممکن است با یکدیگر همپوشانی داشته باشند، اما یکسان نیستند.
تنهایی تجربهای ذهنی از ناکافی بودن کیفیت یا کمیت ارتباطات اجتماعی است.
محرومیت هیجانی در طرحوارهدرمانی بیشتر به انتظار پایدار فرد درباره برآورده نشدن نیازهای عاطفی در روابط اشاره دارد.
افسردگی یک وضعیت بالینی است که میتواند با خلق پایین، کاهش علاقه یا لذت و مجموعهای از نشانههای شناختی، جسمانی و رفتاری همراه باشد.
بنابراین احساس تنهایی یا درکنشدن، بهخودیخود نشانه قطعی افسردگی یا طرحواره محرومیت هیجانی نیست.
چگونه میتوان طرحواره محرومیت هیجانی را شناسایی کرد؟
برای شروع خودشناسی، میتوان چند پرسش را بررسی کرد:
– آیا معمولاً انتظار دارم دیگران احساساتم را درک نکنند؟
– آیا کمک خواستن از دیگران برایم دشوار است؟
– آیا نیازهای عاطفیام را بیاهمیت جلوه میدهم؟
– آیا حتی در روابط نزدیک نیز احساس میکنم از نظر عاطفی تنها هستم؟
– آیا وقتی کسی به من محبت میکند، پذیرش آن برایم دشوار است؟
پاسخ مثبت به این پرسشها تشخیص محسوب نمیشود. ارزیابی تخصصی نیازمند بررسی تاریخچه زندگی، الگوهای ارتباطی و وضعیت روانشناختی فرد است.
درمان طرحواره محرومیت هیجانی
طرحوارهدرمانی با هدف شناخت و تغییر الگوهای ناسازگار پایدار طراحی شده است.
در این رویکرد، درمانگر ممکن است از روشهای شناختی، هیجانی، تجربی و رفتاری استفاده کند.
برای مثال:
شناخت نیازهای عاطفی: فرد یاد میگیرد نیاز به محبت، همدلی و حمایت را به رسمیت بشناسد.
بررسی باورهای قدیمی: انتظاراتی مانند «هیچکس هرگز مرا درک نمیکند» مورد بررسی قرار میگیرند.
کار با تجربههای هیجانی گذشته: در صورت مناسب بودن شرایط درمان، تکنیکهایی مانند تصویرسازی ذهنی بازنویسیشده ممکن است به کار گرفته شوند.
تمرین بیان نیازها: فرد یاد میگیرد بهجای سکوت، کنارهگیری یا انتظار ذهنخوانی، نیازهایش را به شکلی روشن و محترمانه مطرح کند.
ایجاد روابط سالمتر: توجه به پاسخگویی عاطفی، مرزبندی و انتخاب روابط متقابل از بخشهای مهم تغییر الگوهای ارتباطی است.
پژوهشهایی از اثربخشی طرحوارهدرمانی برای برخی مشکلات روانشناختی حمایت میکنند؛ بااینحال، میزان شواهد برای هر مشکل و هر طرحواره یکسان نیست و نباید نتیجه درمان را تضمینشده دانست.
آیا میتوان این الگو را تغییر داد؟
بله، الگوهای روانشناختی الزاماً تغییرناپذیر نیستند.
اما تغییر معمولاً صرفاً با شناختن نام یک طرحواره اتفاق نمیافتد.
فرد ممکن است از نظر منطقی بداند که همه انسانها بیتوجه نیستند، اما همچنان هنگام نزدیک شدن به دیگران احساس ناامنی یا ناامیدی کند.
تغییر عمیقتر مستلزم تجربههای ارتباطی متفاوت، تمرین مهارتهای جدید و در صورت نیاز، رواندرمانی تخصصی است.
سخن پایانی؛ شاید مسئله فقط تنها بودن نباشد
به داستان سارا برگردیم.
شاید مهمترین پرسش این نباشد که چرا دیگران همیشه او را درک نمیکنند؛ بلکه این باشد که او چگونه یاد گرفته نیازهایش را پنهان کند و انتظار داشته باشد کسی به آنها پاسخ ندهد.
البته پاسخ این پرسش همیشه در گذشته نیست و گاهی لازم است کیفیت روابط کنونی نیز بهدقت بررسی شود.
گاهی نخستین قدم برای تجربه رابطهای متفاوت، شناختن نیازهایی است که سالها بیان نشدهاند.
نه برای اینکه دیگران را مسئول تمام احساسات خود بدانیم، و نه برای اینکه همه مشکلات رابطه را به خودمان نسبت دهیم؛ بلکه برای اینکه بتوانیم میان تجربههای گذشته،انتظارات امروز و واقعیت روابط کنونی تمایز قائل شویم.
—
پرسشهای متداول
آیا طرحواره محرومیت هیجانی همان کمبود محبت است؟
خیر. کمبود محبت میتواند یکی از تجربههای مرتبط باشد، اما این طرحواره به انتظار نسبتاً پایدار درباره برآورده نشدن نیازهای عاطفی اشاره میکند.
آیا افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی همیشه تنها هستند؟
خیر. ممکن است فرد روابط اجتماعی و خانوادگی متعددی داشته باشد، اما همچنان احساس کند از نظر عاطفی درک یا حمایت نمیشود.
آیا این طرحواره فقط در کودکی شکل میگیرد؟
در مدل طرحوارهدرمانی، تجربههای اولیه زندگی اهمیت زیادی دارند؛ اما روابط و تجربههای بعدی نیز میتوانند در تداوم یا تغییر الگوهای فرد نقش داشته باشند.
آیا طرحواره محرومیت هیجانی درمان میشود؟
میتوان برای تغییر این الگو در رواندرمانی کار کرد. میزان و سرعت تغییر به شرایط فرد، مشکلات همراه و فرایند درمان بستگی دارد.
منابع علمی
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life. Plume.
- Arntz, A., & van Genderen, H. (2009). Schema Therapy for Borderline Personality Disorder. Wiley-Blackwell.
- Bach, B., Lockwood, G., & Young, J. E. (2018). A new look at the schema therapy model: Organization and role of early maladaptive schemas. Cognitive Behaviour Therapy, 47(4), 328–349.
این مقاله با هدف آموزش و افزایش آگاهی روانشناختی نوشته شده و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی نیست.
